Qısa cavab: aksiz vergisi 2026
- Aksiz müəyyən malların Azərbaycanda istehsalına və ya ölkəyə idxalına tətbiq olunan dolayı vergidir.
- Aksizli mallara spirtli içkilər, pivə, tütün məmulatları, neft məhsulları və Vergi Məcəlləsində göstərilən digər mallar daxildir.
- Vergi bazası və dərəcə malın növünə və əməliyyatın xüsusiyyətinə görə dəyişir; markalanma tələbi də ayrıca yoxlanılmalıdır.
Ətraflı hüquqi izah
Aksiz müəyyən mal qruplarına tətbiq olunan dolayı vergidir. Digər vergilərdən əsas fərqi odur ki, öhdəlik ilin və ya rübün sonunda deyil, malın istehsal binasından çıxdığı, gömrükdən keçdiyi və ya məcburi nişanın alındığı anda yaranır. Vergi dövrü təqvim ayıdır.
Aksizi kim ödəyir?
Aksiz üzrə vergi ödəyiciləri Azərbaycan Respublikasında aksizli malları istehsal edən və ya idxal edən hüquqi və fiziki şəxslərdir.
Sifarişçinin xammalı ilə istehsal (tollinq) zamanı ödəyicinin kim olması ayrıca yoxlanılmalıdır
- Bir qayda olaraq podratçı aksizin ödəyicisidir;
- Qarşılıqlı asılı rezidentlər olduqda isə malın sahibi (sifarişçi) aksizin ödəyicisi hesab edilə bilər.
Bu fərq müqavilə bağlanarkən nəzərə alınmalıdır, çünki vergi yükünün kimin üzərinə düşdüyü qiymətə birbaşa təsir edir.
Vergitutma obyekti — öhdəlik nə vaxt yaranır?
| Hal | Öhdəliyin yarandığı an |
|---|---|
| Azərbaycanda istehsal olunan aksizli mallar | Malların istehsal binasından kənara buraxılması |
| Aksizli malların idxalı | Malların gömrük nəzarətindən çıxması |
| Bəzi mallar (məsələn, tütün və elektron siqaret məhsulları) | Məcburi nişanın alınması |
Yəni mal hələ satılmamış da ola bilər — istehsal binasından çıxması öhdəlik yaratmaq üçün kifayətdir.
Vergitutma bazası
Baza malın növündən asılı olaraq üç formada müəyyən edilir
| Mal qrupu | Baza |
|---|---|
| Bəzi mallar | Miqdar — litr, kiloqram, ədəd və s. |
| Nəqliyyat vasitələri | Mühərrikin həcmi (kub santimetr) |
| Bəzi idxal malları | Gömrük dəyəri |
Vergi dövrü
Aksizlər üzrə vergi dövrü təqvim ayıdır. Bu, illik və ya rüblük dövrü olan vergilərdən fərqli olaraq aylıq uçot və hesabat intizamı tələb edir.
Aksiz dərəcələri
Aksiz dərəcələri malların növünə görə fərqlənir və vahid dərəcə yoxdur
- Bir çox yerli istehsal malları üzrə dərəcələr Vergi Məcəlləsində göstərilir;
- Bəzi idxal malları üzrə dərəcələr müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir;
- Nəqliyyat vasitələri üzrə aksiz adətən mühərrikin həcminə görə hesablanır və bəzi hallarda artırıcı əmsallar tətbiq olunur.
Ona görə konkret mal üzrə məbləği hesablamazdan əvvəl həmin mal qrupu üçün qüvvədə olan dərəcə mənbədən dəqiqləşdirilməlidir.
Aksiz necə hesablanır?
Aksiz əsasən dərəcə ilə vergitutma bazasının hasilinə əsasən hesablanır
Vergitutma bazası × dərəcə = aksiz məbləği
Bazanın hansı vahiddə ölçülməsi mal qrupundan asılıdır. Aşağıda hesablama məntiqi üç tipik hal üzrə göstərilib (dərəcə D ilə işarələnib, çünki o, mal qrupuna görə dəyişir):
Miqdara görə hesablanan mallar
- Baza: buraxılmış miqdar, məsələn 5 000 litr
- Aksiz: 5 000 × D (1 litr üçün dərəcə)
Nəqliyyat vasitələri
- Baza: mühərrik həcmi, məsələn 2 000 kub santimetr
- Aksiz: 2 000 × D (1 kub santimetr üçün dərəcə)
- Artırıcı əmsal tətbiq olunarsa, nəticə həmin əmsala vurulur
Gömrük dəyərinə görə hesablanan idxal malları
- Baza: gömrük dəyəri
- Aksiz: gömrük dəyəri × D (faizlə müəyyən edilmiş dərəcə)
Azaldılma və əvəzləşdirmə halları
Malların xarab olması, geri qaytarılması və ya xammal kimi istifadə olunması hallarında qanunvericiliyə uyğun olaraq azaldılma və ya əvəzləşdirmə mümkün ola bilər. Bu, xüsusilə aksizli malı istehsalda xammal kimi istifadə edən müəssisələr üçün əhəmiyyətlidir — əks halda eyni mal üzrə vergi iki dəfə yüklənə bilər.
Ödəniş qaydası və müddətlər
| Hal | Ödəniş anı |
|---|---|
| Yerli istehsal | Hər hesabat ayı üçün növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq; həmin müddətdə bəyannamə də təqdim edilir |
| Vergi borcu olduqda | Bəzi hallarda aksiz əməliyyat aparılan vaxt ödənilməlidir |
| İdxal | Gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı tutulur |
| Məcburi nişanlı mallar | Nişan alınan vaxt ödənilir |
Tez-tez verilən suallar
Malı hələ satmamışam, aksiz yaranırmı?
Bəli. Yerli istehsal üzrə vergitutma obyekti malların istehsal binasından kənara buraxılmasıdır — satış anı deyil.
Sifarişçinin xammalı ilə istehsal edirəm. Aksizi kim ödəyir?
Bir qayda olaraq podratçı ödəyir. Lakin tərəflər qarşılıqlı asılı rezidentlərdirsə, malın sahibi (sifarişçi) ödəyici hesab edilə bilər.
Aksiz bəyannaməsi nə vaxt verilir?
Yerli istehsal üzrə hər hesabat ayı üçün növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq.
İdxalda aksizi nə vaxt ödəyirəm?
İdxal zamanı aksiz gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı tutulur, yəni ayın sonunu gözləmir.
Tütün məhsulları üçün fərqli qayda varmı?
Bəzi mallar üzrə, o cümlədən tütün və elektron siqaret məhsulları üzrə, məcburi nişanın alınması vergitutma obyektidir və aksiz nişan alınan vaxt ödənilir.
Aksizli malı xammal kimi istifadə edirəmsə nə olur?
Malların xammal kimi istifadə olunması halında qanunvericiliyə uyğun olaraq azaldılma və ya əvəzləşdirmə mümkün ola bilər.
Nəqliyyat vasitəsi üzrə aksiz nəyə görə hesablanır?
Adətən mühərrikin həcminə görə. Bəzi hallarda artırıcı əmsallar tətbiq olunur.
Qeyd: yuxarıdakı hesablama sxemləri düsturu göstərir; konkret dərəcələr mal qrupuna görə Vergi Məcəlləsində və ya müvafiq icra hakimiyyəti orqanının aktlarında müəyyən edilir və hesablamadan əvvəl yoxlanılmalıdır.
Rəsmi mənbələr
Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və konkret işin hallarına əsaslanan hüquqi məsləhəti əvəz etmir. Qanunvericilik dəyişə bilər; qərar verməzdən əvvəl aktual qaydaları yoxlayın.
